به گزارش خبرنگار مهر، آمارهای رسمی وزارت بهداشت، سازمان ثبت احوال و مرکز ملی آمار ایران؛ نشان میدهد که روند افزایشی جمعیت کشور، در سالهای گذشته، نه تنها متوقف شده که حتی سیر نزولی پیدا کرده است.
شاید همین آمار، یک تلنگر برای جامعهای باشد که شاهد رشد جمعیت سالمندی است و در عین حال، رشد موالید نیز روند کاهشی دارد.
علی زارعان، عضو کارگروه جمعیت فرهنگستان علوم پزشکی ایران، گفت: بر اساس آمارهای رسمی سازمان جهانی بهداشت، تا سال ۲۱۰۰ میلادی جمعیت عربستان به حدود ۳۵۰ میلیون نفر خواهد رسید و پاکستان، با جمعیتی در حدود یک میلیارد و ۱۰۰ میلیون نفر، در شمار پرجمعیتترین کشورهای جهان قرار خواهد گرفت. در حالی که پیش بینی می شود جمعیت ایران در همان بازه زمانی بین ۳۰ تا ۳۲ میلیون نفر باشد.
وی افزود: اگر روند کاهش جمعیت ادامه پیدا کند، ایران در معرض هجوم جمعیتی قرار میگیرد و این مسئله میتواند آینده تمدنی و هویتی کشور را با چالشهای جدی مواجه کند.
پیش بینی ایران ۳۰ میلیونی!
اگر قرار باشد ایران با همین دست فرمان جمعیتی جلو برود، می توان پیش بینی کرد که جمعیت کشورمان در سال ۱۴۸۰، یعنی ۷۵ سال دیگر؛ به مرز ۳۰ میلیون نفر خواهد رسید.
رضا سعیدی، رئیس مرکز جوانی جمعیت وزارت بهداشت، در واکنش به توقف رشد موالید در کشور، گفت: اگر روند فعلی کاهش تولدها ادامه پیدا کند، ایران طی ۱۰ تا ۱۵ سال آینده به نقطه صفر رشد جمعیت خواهد رسید و پس از آن وارد روند منفی جمعیتی میشود.
وی افزود: متاسفانه هر سال بین ۷ تا ۱۰ درصد نسبت به سال قبل، موالید جدید در کشور کاهش پیدا می کند و رشد جمعیت کشور اکنون به حدود ۰.۵ درصد رسیده است. این روند به ما می گوید اگر با همین روند جلو برویم، حدود سال ۱۴۲۰ رشد جمعیت کشور به صفر خواهد رسید و احتمالا از آنجا به بعد وارد سیاهچاله جمعیتی می شویم.
بنابر آمارهای رسمی سازمان ثبت احوال کشور، در سال ۱۴۰۴ حدود ۸۹۲ هزار ولادت نوزاد ایرانی در کشور ثبت شد، در حالی که حدود ۴۵۰ هزار فوت داشتیم. اگر تعداد فوتی ها را از ولادت ها کم کنیم، حدود ۴۵۰ هزار نفر به جمعیت کشور اضافه شده که تقریبا معادل نیم درصد رشد جمعیت است.
این در حالی است که ایران در دهه های گذشته رشد جمعیتی بالای ۳ و ۴ درصد را تجربه کرده و اکنون رشد جمعیت کشور به نیم درصد رسیده و پیش بینی می شود طی دو دهه آینده این نرخ به صفر برسد.
سیاستهای جمعیتی محقق نشده است
در همین راستا، فاطمه ترابی عضو کارگروه جمعیت فرهنگستان علوم پزشکی ایران، معتقد است؛ اطلاعات موجود درباره تغییرات باروری، ازدواج و طلاق حکایت از آن دارند که اهداف سیاستهای جمعیتی محقق نشده است.
وی، مهمترین چالش در سیاستگذاری جمعیتی را فقدان دادههای طولی در سطح ملی دانست و گفت: برای طراحی سیاستهای اثربخش، باید اسناد پشتیبان علمی بر اساس دادههای بهروز درباره عوامل اثرگذار بر تغییرات حوزه خانواده و جمعیت در دسترس باشد.
این جمعیت شناس با اشاره به اینکه هنوز روند نزولی باروری کل ادامه دارد و سن ازدواج رو به افزایش است و طلاق نیز کاهش نیافته است، افزود: با وجود اجرای بخشی از حمایتها و خدمات، خروجی این اقدامات در شاخصهای جمعیتی، حرکت محسوسی به سمت اهداف سیاستگذاری شده نشان نمیدهد.
نرخ باروری کلی
نرخ باروری کلی یا TFR چیست و چرا اهمیت دارد. زیرا، این شاخص، تعداد فرزند به ازای زنان ۱۵ تا ۴۹ ساله را نشان می دهد.
در حال حاضر TFR کشور به حدود ۱.۰۳۵ رسیده، در حالی که حدود چهار دهه قبل این شاخص بین ۶.۵ تا ۷ بود. یعنی آن زمان به ازای هر خانم، بیش از ۶ فرزند متولد می شد اما اکنون این عدد به حدود ۱.۴ تا ۱.۵ فرزند رسیده است.
در همین رابطه، رضا سعیدی رئیس مرکز جوانی جمعیت وزارت بهداشت، گفت: اگر TFR کمتر از ۲.۱ باشد، جمعیت در سطح جانشینی قرار ندارد. به عبارت دیگر، جامعه برای حفظ جمعیت خود باید به ازای هر زوج، حداقل ۲.۱ فرزند داشته باشد. پایین تر بودن این شاخص به معنای حرکت تدریجی جامعه به سمت سالمندی و در نهایت رشد منفی جمعیت است.
وضعیت سایر کشورها
برخی کشورهای آفریقایی TFR بالای ۶ و ۷ دارند و رشد جمعیتی شدیدی را تجربه می کنند، اما در بسیاری از کشورهای اروپایی، ژاپن و کره جنوبی نرخ باروری به حدود یک یا کمتر از یک رسیده است. به همین دلیل اغلب این کشورها به سمت سیاست های مهاجرپذیری حرکت کرده اند تا بخشی از کاهش جمعیت خود را جبران کنند.
۶۰ کشور دنیا درگیر کاهش جمعیت یا سالمندی هستند
به گفته رئیس مرکز جوانی جمعیت وزارت بهداشت، بیش از ۶۰ کشور دنیا درگیر مسئله کاهش یا سالمندی جمعیت هستند و تلاش می کنند باروری کلی را به بالای ۲ برسانند، اما تقریبا سیاست های اغلب این کشورها موفق نبوده است. البته کشورهایی مانند فرانسه و سوئد با اجرای سیاست های پایدار و جذاب توانسته اند TFR خود را به حدود ۱.۷ تا ۱.۸ برسانند.
جنگ جمعیتی
مریم یزدیان متخصص طب ایرانی با عنوان این مطلب که متاسفانه کشور ما با سرعت زیادی به سمت پیری و سالمندی جمعیت پیش میرود، گفت: برآوردها نشان میدهد که ممکن است حدود ۱۳۰ سال زمان لازم باشد تا یک کشور پیر دوباره به جمعیت جوان بازگردد.
وی افزود: در همین راستا برخی تحلیلگران از مفهوم «جنگ جمعیتی» یاد میکنند. حتی سالها پیش یکی از مشاوران جورج بوش گفته بود که نیازی به حمله به ایران نیست، زیرا ایران ممکن است در اثر بحران جمعیتی دچار مشکل شود.
یزدیان با اشاره به آثار روانی و اجتماعی فرزندآوری، گفت: خانوادههای چندفرزندی از نظر روحی و روانی، مزایای متعددی دارند. معمولا نشاط کودکان در این خانوادهها بیشتر است، احساس رضایت عاطفی و معنای زندگی در میان اعضای خانواده افزایش پیدا میکند و کودکان احساس تنهایی کمتری دارند.
وی افزود: همچنین مهارتهای اجتماعی در این کودکان بیشتر شکل میگیرد، اعتمادبهنفس آنان افزایش مییابد و احتمال اینکه در آینده بتوانند حمایت بیشتری از والدین خود داشته باشند نیز بیشتر است.
مسئله جمعیت از جنگ مهم تر است
علیرضا رئیسی معاون بهداشت وزارت بهداشت، در تبیین اهمیت راهبردی جمعیت، گفت: معتقدم مسئله جمعیت حتی از چالشهای نظامی و جنگهای جاری نیز با اهمیتتر است، چرا که اقتدار و ماندگاری یک ملت به سرمایه انسانی و حضور جوانان آن وابسته است.
وی با ارائه آماری از روند کاهشی موالید در کشور، اظهار داشت: آمار موالید از ۹۷۹ هزار و ۹۲۹ نفر در سال ۱۴۰۳ به ۸۹۲ هزار و ۶۸ نفر در سال ۱۴۰۴ رسیده است که این روند نزولی، هشداری جدی برای آینده جمعیتی کشور محسوب میشود.
رئیسی با تحلیل فاصله میان نرخ موالید و مرگومیر افزود: در حال حاضر سالانه حدود ۵۰۰ هزار تولد و ۵۰۰ هزار مرگ داریم که تفاوت این دو رقم، نرخ رشد جمعیت را تعیین میکند. اگر میزان مرگومیر به ۶۰۰ یا ۷۰۰ هزار نفر افزایش یابد و در مقابل، آمار تولد به زیر ۸۰۰ هزار نفر سقوط کند، به مرحلهای میرسیم که تعداد مرگها از تولدها پیشی گرفته و رشد جمعیت منفی میشود.
معاون بهداشت وزارت بهداشت با اشاره به وضعیت بحرانی در برخی مناطق کشور اذعان کرد: هماکنون در استانهای گیلان، البرز و مازندران، تعداد مرگومیر از میزان تولدها بیشتر شده است. این موضوع در کنار پدیده سالمندی، تهدیدی جدی برای جمعیت فعال کشور است؛ بهطوری که پیشبینی میشود در دو دهه آینده، از هر سه ایرانی یک نفر سالمند باشد.
به نظر میرسد ایران وارد جنگ جمعیتی شده و برای اینکه از آثار و ترکشهای این جنگ در امان بماند، لازم است هرچه زودتر نسبت به اصلاح نقاط ضعف قانون جوانی جمعیت و دیگر قوانین دست و پا گیر در حوزه جمعیت؛ اقدام کند.