حجتالاسلام والمسلمین سیدحسن اصلنژادی در گفتگو با خبرنگار مهر، با تبریک میلاد باسعادت پیامبر اکرم(ص) و امام جعفر صادق(ع)، اظهار کرد: اگر بخواهیم از این دو میلاد مبارک تنها یک پیام برای جامعه امروز ایران استخراج کنیم، آن پیام «بازسازی جامعه بر پایه حقیقت، اخلاق و عقلانیت» است.
وی افزود: قرآن کریم پیامبر اکرم(ص) را صاحب «خُلُق عظیم» معرفی میکند و در سنت نبوی نیز هدف رسالت، تکمیل مکارم اخلاق عنوان شده است. از سوی دیگر، امام صادق(ع) به ما میآموزند که جامعه تنها با احساسات ساخته نمیشود، بلکه ایمان باید به فهم، اخلاق و رفتار تبدیل شود.
مدیرکل تبلیغات اسلامی آذربایجانشرقی ادامه داد: مکتب جعفری، تربیت انسانی است که بتواند در زمانه پیچیده، عاقلانه بیندیشد، اخلاقی رفتار کند و مسئولانه در جامعه حضور داشته باشد.
وی با بیان اینکه پیامبر اکرم(ص) «اخلاق با هم بودن» و امام صادق(ع) «عقل درست فهمیدن» را به جامعه آموختند، گفت: ایران امروز بیش از هر زمان به ترکیب این دو نیاز دارد؛ یعنی دلهای نزدیک و عقلهای بیدار.
اصلنژادی با اشاره به اهمیت سرمایه اجتماعی در شرایط کنونی کشور تصریح کرد: مشکل امروز جامعه فقط اقتصاد یا سیاست نیست، بلکه یکی از خطرناکترین مشکلات، فرسایش سرمایه اجتماعی است؛ اینکه مردم نسبت به یکدیگر، مسئولان، رسانهها و حتی آینده بیاعتماد شوند.
وی افزود: جامعهای که اعتمادش آسیب ببیند، در برابر هر فشار بیرونی و اختلاف داخلی شکنندهتر خواهد شد. بنابراین امروز مهمترین نیاز ایران این نیست که همه یکجور فکر کنند، بلکه مهم این است که با وجود تفاوتها، دوباره یاد بگیریم برای ایران در کنار یکدیگر بایستیم.
مدیرکل تبلیغات اسلامی آذربایجانشرقی خاطرنشان کرد: در همین راستا، رهبر شهید در مقطعی حساس سرود «ای ایران» را خواند و بر آن تأکید کرد و مقام معظم رهبری نیز همواره بر ضرورت وحدت، همبستگی و پرهیز از اختلافافکنی تأکید داشتهاند.
اعتماد اجتماعی با شعار ساخته نمیشود
وی در پاسخ به این پرسش که برای تقویت سرمایه اجتماعی و افزایش اعتماد و همبستگی میان مردم چه باید کرد، گفت: اگر بخواهیم واقعبینانه و متناسب با شرایط امروز ایران پاسخ دهیم، نباید صرفاً از مردم بخواهیم «به یکدیگر اعتماد کنید» یا «وحدت داشته باشید»؛ چراکه اعتماد دستورپذیر نیست و باید ساخته شود.
اصلنژادی افزود: مردم زمانی به یکدیگر نزدیک میشوند که صرفاً در کنار هم ننشینند، بلکه برای حل یک مسئله واقعی در کنار هم عمل کنند. باید جامعه را از «تماشاگر بودن» به «با هم مسئله حل کردن» منتقل کنیم.
وی ادامه داد: برای مثال در یک محله، مردم با وجود تفاوت در سلیقه و دیدگاه میتوانند برای حل یک مشکل مشترک، از کمک به یک خانواده گرفتار و حمایت از جوانان گرفته تا رسیدگی به فضای عمومی، کاهش آسیبهای اجتماعی یا حمایت از نیازمندان، در کنار یکدیگر قرار گیرند.
مدیرکل تبلیغات اسلامی آذربایجانشرقی تأکید کرد: اعتماد در عمل ساخته میشود، نه در شعار.
وی چهار اقدام را برای تقویت سرمایه اجتماعی ضروری دانست و گفت: نخستین مسئله، صداقت و شفافیت در گفتار و عمل است؛ دوم، عدالت در رفتار، بهویژه در عملکرد مسئولان؛ سوم، میدان دادن به مردم و چهارم، تبدیل نهادهای دینی به میدان خدمت اجتماعی است.
اصلنژادی اظهار کرد: به جای اینکه همیشه برای مردم تصمیم بگیریم، باید بخشی از حل مسائل را به خود مردم بسپاریم. سرمایه اجتماعی زمانی رشد میکند که انسان احساس کند تنها یک تماشاگر نیست و حضور او اثر دارد.
وی افزود: مسجد، هیئت و مناسبتهای دینی نیز نباید صرفاً محل سخن گفتن درباره اخلاق باشند، بلکه باید به کارخانه تولید اخلاق اجتماعی تبدیل شوند؛ یعنی مردم ببینند از دل دین، گرهی از زندگی مردم باز میشود، اختلافی حل میشود، جوانی دیده میشود و خانوادهای تنها نمیماند.
در برابر هر خبر نه فوری باور کنیم و نه فوری انکار
مدیرکل تبلیغات اسلامی آذربایجانشرقی در ادامه درباره نحوه مواجهه با شایعات و اخبار نادرست در فضای مجازی اظهار کرد: سیره پیامبر اکرم(ص) و امام صادق(ع) در مواجهه با جنگ روایتها یک پیام روشن دارد؛ در برابر هر خبری نه فوری باور کنیم و نه فوری انکار، بلکه ابتدا توقف کنیم، سپس تحقیق و در نهایت قضاوت و عمل کنیم.
وی با اشاره به آیه ششم سوره مبارکه حجرات گفت: قرآن کریم یک قاعده بنیادین برای مواجهه با خبر ارائه کرده و میفرماید «فَتَبَیَّنُوا»؛ یعنی خبر را بررسی و تحقیق کنید تا مبادا از روی ناآگاهی به گروهی آسیب وارد شود و بعد از کرده خود پشیمان شوید.
اصلنژادی خاطرنشان کرد: صرف شنیدن یک خبر، مجوز باور کردن و انتشار آن نیست. یک خبر نادرست میتواند به قضاوت اشتباه، آسیب به افراد و گروهها و در نهایت پشیمانی اجتماعی منجر شود.
وی گفت: امروز در عصر اخبار لحظهای و فیکنیوز، جامعه بیش از هر زمان به مهارت تشخیص منبع معتبر، بررسی قرائن، تحقیق و پرهیز از بازنشر شتابزده نیاز دارد.
نهادهای دینی باید از «پاسخ دادن» به «گفتوگو با جوان» عبور کنند
مدیرکل تبلیغات اسلامی آذربایجانشرقی درباره نحوه مواجهه نهادهای دینی و تبلیغی با پرسشها و شبهات نسل جوان نیز اظهار کرد: یکی از مهمترین اشتباهات نهادهای دینی این است که گاهی پرسش را مساوی دشمنی تلقی میکنند، در حالی که جوانی که سؤال میکند لزوماً به دنبال فاصله گرفتن از دین نیست و چهبسا به دنبال دلیلی است تا بتواند با اطمینان بماند.
وی با اشاره به آموزههای قرآن در زمینه شیوه دعوت و گفتوگو، افزود: قرآن الگوی دعوت را بر حکمت، موعظه نیکو و گفتوگو به بهترین شیوه قرار داده است؛ بنابراین روش مواجهه با مخاطب باید هم عقلانی و هم محترمانه و متناسب با شرایط او باشد.
اصلنژادی تأکید کرد: نهادهای دینی باید از «پاسخ دادن به جوان» به «گفتوگو با جوان» عبور کنند. گفتوگوی واقعی یعنی ابتدا بپذیریم که جوان حق دارد سؤال کند، حتی اگر سؤال او تلخ، تند یا برای ما خوشایند نباشد.
وی هفت اصل را برای شکلگیری گفتوگویی مؤثر با نسل جوان برشمرد و گفت: نخست باید قبل از پاسخ دادن، شنونده خوبی باشیم؛ چراکه گاهی جوان پیش از پاسخ، میخواهد مطمئن شود کسی واقعاً سؤال او را شنیده است.
مدیرکل تبلیغات اسلامی آذربایجانشرقی ادامه داد: دوم اینکه پرسش را جرم ندانیم و سوم اینکه به جای تحکم، استدلال کنیم. امام صادق(ع) در زمان خود با جریانها و مکاتب فکری مختلف مواجه بودند و میراث علمی مکتب جعفری اساساً بر گفتوگو، استدلال و تربیت فکری استوار است.
وی افزود: امروز نمیتوان به جوان گفت «چون ما گفتیم، پس بپذیر». جوان امروز در چند ثانیه با دهها روایت، استدلال و شبهه مواجه میشود. مبلغ دینی باید بتواند به جای گفتن «این را نپرس»، بگوید «بیا با هم بررسی کنیم».
اصلنژادی چهارمین اصل را کنار گذاشتن پاسخهای آماده و کلیشهای دانست و گفت: پنجمین اصل نیز داشتن شجاعت گفتن «نمیدانم» است. اگر پاسخ سؤال را نمیدانیم، نباید پاسخ ضعیف تولید کنیم، بلکه باید صادقانه بگوییم سؤال مهمی است و پاسخ دقیق آن را بررسی خواهیم کرد.
وی خاطرنشان کرد: این صداقت اعتبار مبلغ را کاهش نمیدهد، بلکه اعتماد ایجاد میکند. جوان امروز بیش از کسی که برای همه چیز پاسخ آماده دارد، به فردی اعتماد میکند که در پاسخ دادن صادق است.
مدیرکل تبلیغات اسلامی آذربایجانشرقی ادامه داد: ششمین اصل این است که دین را فقط از پشت تریبون تبلیغ نکنیم، بلکه آن را در رابطه انسانی نشان دهیم. ممکن است یک جوان صد سخنرانی بشنود، اما یک رفتار ناعادلانه میتواند تمام آن سخنرانیها را در ذهن او زیر سؤال ببرد.
وی افزود: اگر از عدالت سخن میگوییم، جوان باید عدالت را در رفتار ما ببیند؛ اگر از کرامت انسان میگوییم، باید کرامت او در گفتوگو حفظ شود و اگر از رحمت پیامبر اکرم(ص) سخن میگوییم، جوان باید سهمی از آن رحمت را در رفتار ما مشاهده کند.
اصلنژادی هفتمین اصل را تبدیل جوان از «مخاطب» به «شریک» عنوان کرد و گفت: جوان نباید صرفاً مخاطب برنامههای ما باشد، بلکه باید در طراحی، نقد، پرسش و حتی تولید پاسخ حضور داشته باشد.
وی تأکید کرد: به جای اینکه بگوییم برای جوانان برنامه ساختهایم، باید بگوییم جوانان را کنار خود نشاندهایم تا با هم برنامه بسازیم. نسل جوان با فریاد به دین بازنمیگردد؛ بلکه با احترام، صداقت، شنیده شدن و پاسخ عقلانی وارد گفتوگو میشود.
مدیرکل تبلیغات اسلامی آذربایجانشرقی گفت: به جای اینکه از سؤال جوان بترسیم، باید از روزی بترسیم که جوان دیگر سؤالش را از ما نپرسد.
هیئتها میتوانند به قرارگاه همدلی محله تبدیل شوند
وی در ادامه با اشاره به نقش هیئات مذهبی در تقویت وحدت ملی و انسجام اجتماعی اظهار کرد: هیئت مذهبی در ایران فقط مجموعهای برای برگزاری مراسم نیست، بلکه یکی از مهمترین شبکههای اجتماعی ریشهدار و مردمی کشور است و اگر درست هدایت شود، میتواند از محل برگزاری مراسم به مدرسه مسئولیت اجتماعی و قرارگاه همدلی محله تبدیل شود.
اصلنژادی سه ظرفیت هیئات را در شرایط امروز مهم دانست و گفت: نخست، هیئت میتواند «مای مشترک» ایجاد کند. جامعهای که در آن اختلاف سلیقه و اختلاف نظر وجود دارد، بیش از همیشه به مکانهایی نیازمند است که مردم با وجود تفاوتها، تجربه و هویت مشترک خود را بازسازی کنند.
وی افزود: وحدت ملی به معنای آن نیست که همه مانند یکدیگر فکر کنند؛ بلکه به این معناست که افراد با وجود تفاوتها بتوانند برای آیندهای مشترک در کنار هم بایستند.
مدیرکل تبلیغات اسلامی آذربایجانشرقی دومین ظرفیت هیئت را تبدیل ایمان به خدمت دانست و تصریح کرد: اگر هیئت تنها در مناسبتها مردم را دور هم جمع کند، بخش کوچکی از ظرفیت خود را به کار گرفته است؛ اما اگر هر هیئت برای محله خود مسئولیتی مشخص داشته باشد، میتواند حامی خانوادههای نیازمند، پشتیبان نوجوانان، واسطه حل اختلافات محله و یاریرسان ازدواج جوانان باشد.
وی گفت: در چنین شرایطی مردم دین را فقط در سخنرانی نمیشنوند، بلکه آن را در زندگی یکدیگر مشاهده میکنند و همین مسئله موجب تولید سرمایه اجتماعی میشود. البته امروز بسیاری از هیئات استان نیز در این مسیر فعال هستند.
اصلنژادی سومین ظرفیت هیئات را تبدیل مردم از «تماشاگر» به «کنشگر» دانست و گفت: گاهی از مردم میخواهیم مسئولیتپذیر باشند، اما فرصت مسئولیتپذیری را در اختیار آنان قرار نمیدهیم. باید به جای اینکه فقط بگوییم مردم باید پای کار باشند، میدان عمل واقعی برای آنان ایجاد کنیم.
سازمان تبلیغات باید تسهیلگر و توانمندساز هیئات باشد
وی درباره برنامه سازمان تبلیغات اسلامی برای استفاده بیشتر از ظرفیت هیئات اظهار کرد: سازمان تبلیغات اسلامی نباید بخواهد خودش جای هیئات کار کند، بلکه باید کاری کند که هیئات بهتر بتوانند نقش خود را ایفا کنند. بنابراین نقش سازمان باید از تصدیگری و اجرای مستقیم برنامهها به سمت تسهیلگری و توانمندسازی شبکه هیئات حرکت کند.
اصلنژادی شش برنامه را در این زمینه مورد اشاره قرار داد و گفت: نخست، باید «هیئت مسئلهمحور» داشته باشیم و از هیئتها بپرسیم مسئله محله شما چیست، نه اینکه صرفاً بپرسیم مراسم شما چند نفر جمعیت دارد.
وی افزود: برای هر هیئت میتوان یک یا چند مسئله واقعی تعریف کرد و سازمان تبلیغات نیز آموزش، مشاوره، شبکهسازی و پشتیبانی لازم را در اختیار آنان قرار دهد.
مدیرکل تبلیغات اسلامی آذربایجانشرقی دومین برنامه را ارائه خدمات اجتماعی از سوی هیئات دانست و گفت: این مسئله نباید به شکل دستوری و بخشنامهای باشد، بلکه باید با توجه به توان و زیستبوم هر هیئت دنبال شود. هدف این است که هر هیئت بتواند در یک بازه مشخص، حداقل یک مسئله واقعی از زندگی مردم را کاهش دهد.
وی تشکیل شبکه جوانان هیئتی را سومین برنامه عنوان کرد و افزود: جوان نباید صرفاً مسئول بلندگو یا فضای مجازی هیئت باشد، بلکه باید در تصمیمسازی، ایدهپردازی، فعالیت اجتماعی و مدیریت بخشهایی از هیئت نقش داشته باشد.
اصلنژادی چهارمین برنامه را تبدیل هیئت به یکی از امنترین فضاها برای گفتوگوی اجتماعی دانست و گفت: باید بتوانیم در هیئت درباره مسائل واقعی جامعه بدون تحقیر، برچسبزنی و دشمن تلقی کردن منتقدان گفتوگو کنیم.
وی ادامه داد: اگر جوان سؤال دارد، اجازه بدهیم سؤال کند؛ اگر نگرانی دارد، بشنویم و اگر نقد دارد، تحمل کنیم. هیئت قوی هیئتی نیست که هیچکس در آن سؤال نکند، بلکه هیئتی است که بتواند سؤال سخت را نیز مدیریت کند.
مدیرکل تبلیغات اسلامی آذربایجانشرقی گفت: پنجمین مسئله، تغییر شاخص ارزیابی هیئات است. در کنار شاخصهای معمول باید پرسید این هیئت در طول سال چه تغییری در زندگی مردم محله خود ایجاد کرده است؟
وی تأکید کرد: اگر هیئت فقط مردم را برای مراسم جمع کند، یک مجموعه مذهبی است، اما اگر مردم را برای حل مسئله کنار هم جمع کند، به یک سرمایه اجتماعی تبدیل میشود.
هیئت باید از عزاداری تا سنگر مسئولیتپذیری امتداد پیدا کند
اصلنژادی ششمین محور را مقابله با بیتفاوتی اجتماعی عنوان کرد و گفت: هیئت فقط محل گریه و عزاداری نیست. گریه بر امام حسین(ع) اگر به حساسیت نسبت به ظلم، بیعدالتی و سرنوشت جامعه منتهی نشود، بخش مهمی از پیام عاشورا را از دست دادهایم.
وی افزود: مکتب امام حسین(ع)، مکتب بیتفاوت نبودن است؛ یعنی انسان در برابر ظلم، تحقیر انسان، سلطهگری، استکبار و رنج مردم بیتفاوت نباشد.
مدیرکل تبلیغات اسلامی آذربایجانشرقی تصریح کرد: هیئت نباید فقط عزادار تربیت کند، بلکه باید انسان مسئول تربیت کند. نباید فقط «یا لیتنا کنا معک» بگوییم، بلکه باید کاری کنیم که انسان امروز در میدان مسئولیت اجتماعی، حسینی زندگی کند.
وی گفت: هیئت باید انسانهایی تربیت کند که در برابر زورگویی، سلطهپذیری و تحقیر ملتها سکوت نکنند و در عین حال این روحیه را با عقلانیت، اخلاق و مسئولیت اجتماعی همراه سازند.
اصلنژادی خاطرنشان کرد: هیئت واقعی جایی نیست که فقط در آن برای مظلوم گریه کنیم، بلکه جایی است که انسان یاد بگیرد در برابر ظلم امروز نیز بیتفاوت نماند. کربلا برای این نیست که فقط اشک ما را جاری کند؛ کربلا باید بیتفاوتی ما را بشکند.
برای مقابله با بیتفاوتی باید میدان اثرگذاری واقعی برای مردم ایجاد کرد
وی در پاسخ به این پرسش که چگونه میتوان از گسترش بیتفاوتی اجتماعی جلوگیری و روحیه مسئولیتپذیری و مشارکت مردم را تقویت کرد، اظهار کرد: در شرایط فشار و بحران، بیتفاوتی اجتماعی همیشه ناشی از بیاعتقادی یا بیمسئولیتی نیست؛ گاهی انسان آنقدر با مشکلات مختلف مواجه شده که به این نتیجه رسیده است «از دست من کاری برنمیآید».
مدیرکل تبلیغات اسلامی آذربایجانشرقی افزود: برای مقابله با بیتفاوتی باید این احساس را تغییر دهیم و به مردم نشان دهیم که کنش اجتماعی میتواند نتیجه داشته باشد.
وی سه اقدام را در این زمینه ضروری دانست و گفت: نخست اینکه مردم باید دوباره اثرگذاری خود را تجربه کنند. اگر از مردم بخواهیم مسئولیتپذیر باشند اما هیچ نقشی در تصمیمگیری و حل مسائل به آنان ندهیم، به تدریج احساس میکنند حضورشان بیفایده است.
اصلنژادی ادامه داد: مردم زمانی به میدان میآیند که ببینند میدان واقعی است و حضورشان اثر واقعی دارد.
وی دومین اقدام را تبدیل مسئولیت اجتماعی از شعار به فرهنگ روزمره عنوان کرد و گفت: مسئولیتپذیری نباید فقط در زمان بحران فعال شود، بلکه باید در مدرسه، دانشگاه، مسجد، هیئت، خانواده، محله و فضای مجازی، فرهنگ «این مسئله به من هم مربوط است» تقویت شود.
مدیرکل تبلیغات اسلامی آذربایجانشرقی تأکید کرد: اگر همسایهای مشکل دارد، نباید بگوییم به من ارتباطی ندارد؛ اگر جوانی گرفتار است، باید بپذیریم بخشی از مسئولیت او با جامعه است و اگر دروغ، فساد، آسیب اجتماعی یا بیعدالتی میبینیم، نباید بیتفاوت از کنار آن عبور کنیم.
وی در عین حال خاطرنشان کرد: مسئولیتپذیری اجتماعی باید با قانون، اخلاق و عقلانیت همراه باشد و نباید به رفتارهای هیجانی یا خودسرانه منجر شود.
نهادهای مردمی باید موتور مشارکت اجتماعی شوند
اصلنژادی سومین اقدام را فعال کردن نهادهای مردمی به عنوان موتور مشارکت اجتماعی دانست و گفت: هیئات، مساجد، گروههای جهادی، خیریهها، تشکلهای دانشجویی و سازمانهای مردمنهاد ظرفیت بزرگی برای افزایش مشارکت مردم دارند.
وی افزود: نباید مردم را فقط برای مراسم جمع کنیم، بلکه باید آنها را برای حل مسائل نیز کنار یکدیگر قرار دهیم و در این میان، هیئات مذهبی میتوانند نقش مهمی ایفا کنند.
مدیرکل تبلیغات اسلامی آذربایجانشرقی گفت: اگر هیئت فقط در مناسبتها اشک مردم را جاری کند، بخشی از ظرفیت عاشورا مورد استفاده قرار گرفته است، اما اگر همین اشک را به مسئولیت، همدلی، ظلمستیزی و خدمت به مردم تبدیل کند، هیئت به یک سرمایه اجتماعی واقعی تبدیل خواهد شد.
وی تأکید کرد: راه امام حسین(ع) فقط گریه بر مصائب کربلا نیست؛ راه امام حسین(ع) بیتفاوت نبودن در برابر ظلم، انحراف و استکبار است. انسان مؤمن باید نسبت به سرنوشت جامعه خود حساس باشد و در برابر سلطه و ظلم بیتفاوت نماند، اما همزمان برای حل مسائل واقعی مردم نیز قدم بردارد.
اصلنژادی در پایان گفت: برای جلوگیری از بیتفاوتی اجتماعی نباید فقط روی مردم تمرکز کنیم؛ مردم باید مسئولیتپذیر باشند، اما نهادها نیز باید پاسخگو باشند. اگر مردم بارها مشارکت کنند و نتیجهای نبینند، مطالبهای مطرح کنند و پاسخی نگیرند یا فرد مسئولیتپذیر احساس کند میان او و فرد بیتفاوت تفاوتی وجود ندارد، طبیعی است که انگیزه مشارکت کاهش پیدا کند.
وی افزود: برای مبارزه با بیتفاوتی نباید فقط به مردم بگوییم وارد میدان شوید؛ باید میدانهایی بسازیم که مردم وقتی وارد آن میشوند، اثر حضور خود را ببینند.
مدیرکل تبلیغات اسلامی آذربایجانشرقی خاطرنشان کرد: جامعه زمانی زنده است که درد یک نفر، مسئله همه باشد و زمانی قدرتمند میشود که هرکس از خود بپرسد «برای حل این مسئله، سهم من چیست؟»