صنعت ویزا در ایران؛ چرا زمان انتظار سفارت‌ها به چند ماه رسید - حمایت آنلاین

سالانه بیش از ۱۶۰ هزار ایرانی برای دریافت ویزای شنگن اقدام می‌کنند. طبق آمار رسمی کمیسیون اروپا، در سال ۲۰۲۴ متقاضیان مقیم ایران ۱۶۲ هزار و ۱۷ درخواست ویزای کوتاه‌مدت شنگن ثبت کرده‌اند؛ رقمی که ایران را به بیستمین کشور جهان از نظر حجم درخواست تبدیل می‌کند. اما پشت این عدد، بازاری قرار دارد که در سه سال گذشته دچار تغییرات ساختاری شده و نتیجه آن برای متقاضی عادی یک چیز بوده است: انتظار طولانی‌تر.

پرسش این گزارش ساده است؛ چرا در حالی که تقاضا تقریباً ثابت مانده، زمان دریافت نوبت سفارت از چند هفته به چند ماه رسیده است؟

عامل اول: کاهش ظرفیت فیزیکی کنسولی

مهم‌ترین متغیر، کاهش تعداد سفارتخانه‌های فعال و کاهش پرسنل کنسولی آن‌ها در تهران است. سفارت آلمان — که طبق آمار کمیسیون اروپا با ۳۹ هزار و ۱۴۶ درخواست، پرتقاضاترین مقصد شنگن برای ایرانیان بوده — از خرداد ۱۴۰۵ فعالیت حضوری خود را متوقف کرده و وزارت خارجه آلمان از‌سرگیری کامل خدمات را منوط به تحولات امنیتی اعلام کرده است.

خروج یک بازیگر با این سهم از بازار، تقاضا را حذف نمی‌کند؛ فقط آن را جابه‌جا می‌کند. بخشی از متقاضیان آلمان به سمت سایر کشورهای شنگن رفته‌اند و بخشی دیگر ناچار شده‌اند از کشور ثالث اقدام کنند. نتیجه، فشار مضاعف بر ظرفیت باقی‌مانده است. اطلاعات به‌روز درباره گرفتن وقت سفارت آلمان و سامانه لیست انتظار نشان می‌دهد که توصیه فعلی، اقدام حداقل چهار تا شش ماه پیش از تاریخ سفر است.

عامل دوم: برون‌سپاری و اقتصاد نوبت

تقریباً هیچ سفارت اروپایی در تهران دیگر مستقیماً مدارک را دریافت نمی‌کند. این وظیفه به شرکت‌های خصوصی واسط واگذار شده است: TLScontact برای آلمان، BLS برای اسپانیا، ویزامتریک برای ایتالیا و VFS Global برای فرانسه و چند کشور دیگر.

این مدل در سطح جهانی سابقه دارد و هدف اعلام‌شده آن کاهش بار اداری سفارت‌هاست. اما در بازاری که عرضه نوبت محدود و تقاضا چند برابر ظرفیت است، سامانه نوبت‌دهی الکترونیکی خودش تبدیل به یک کالای کمیاب می‌شود. متقاضی وقت سفارت اسپانیا یا وقت سفارت ایتالیا امروز با وضعیتی روبه‌روست که در آن، صرفِ داشتن مدارک کامل تضمینی برای دسترسی به نوبت نیست.

پیامد حقوقی این وضعیت قابل پیش‌بینی بود: شکل‌گیری بازار غیررسمی فروش نوبت. افرادی که هیچ مجوز رسمی خدمات مسافرتی ندارند، با ابزارهای خودکار نوبت‌ها را رزرو و سپس با قیمت چند برابر واگذار می‌کنند. این پدیده نه‌تنها هزینه سفر را برای متقاضی افزایش می‌دهد، بلکه او را در معرض کلاهبرداری و از دست رفتن وجه پرداختی قرار می‌دهد.

عامل سوم: انباشت تقاضای معوق

پس از دوره کرونا، تقاضای سفر در سطح جهانی جهش کرد. کنسولگری‌های شنگن در سال ۲۰۲۵ نزدیک به ۱۱.۹ میلیون درخواست ویزای کوتاه‌مدت دریافت کردند. این رشد در حالی رخ داد که ظرفیت پردازش کنسولی به همان نسبت افزایش نیافت.

در ایران این فشار مضاعف بوده است. بررسی وقت سفارت هلند در تهران نمونه روشنی است؛ کشوری با ظرفیت کنسولی محدود که سهم قابل توجهی از متقاضیان ویزای توریستی و دیدار خانوادگی را جذب می‌کند و همین باعث شده فاصله میان ثبت درخواست تا مصاحبه به‌طور محسوسی افزایش یابد.

هزینه‌ای که دیده نمی‌شود: نرخ رد درخواست

انتظار طولانی تنها بخشی از ماجراست. بر اساس داده‌های کمیسیون اروپا، نرخ رد درخواست ویزای شنگن برای متقاضیان ایرانی در سال ۲۰۲۴ معادل ۲۶ درصد بوده است — در حالی که میانگین جهانی همان سال ۱۴.۸ درصد گزارش شده. به بیان دیگر، از هر چهار پرونده ایرانی، تقریباً یکی رد می‌شود.

در همان سال ۴۲ هزار و ۶۵۳ درخواست از ایران با پاسخ منفی مواجه شد. با احتساب هزینه ویزای شنگن که از میانه سال ۲۰۲۴ از ۸۰ یورو به ۹۰ یورو افزایش یافته و غیرقابل استرداد است، تنها هزینه رسمی این پرونده‌های رد‌شده رقمی در حدود ۳.۸ میلیون یورو بوده است؛ بدون احتساب هزینه کارگزاری، ترجمه رسمی، بیمه مسافرتی و رزروهای ابطال‌شده.

توزیع این نرخ هم یکسان نیست. طبق همان آمار، سوئد بالاترین نرخ عدم صدور برای متقاضیان ایرانی (بیش از ۵۱ درصد) و سوئیس بالاترین نرخ تأیید (حدود ۹۰ درصد) را داشته است. فرانسه نیز به‌عنوان یکی از پرحجم‌ترین مقاصد، سهم بزرگی از پرونده‌های رد‌شده ایرانیان را به خود اختصاص داده؛ متقاضیان می‌توانند مراحل اخذ وقت سفارت فرانسه را در این راهنما ببینند تا احتمال نقص پرونده کاهش یابد.

متغیر جدید: سامانه ورود و خروج اروپا

از مهر ۱۴۰۴ سامانه ثبت بیومتریک ورود و خروج اتحادیه اروپا (EES) در مرزهای این اتحادیه اجرایی شده است. در این سامانه، به‌جای مهر گذرنامه، اطلاعات چهره و اثر انگشت مسافر در هر بار ورود و خروج ثبت می‌شود.

اثر این تغییر بر متقاضیان جدید غیرمستقیم اما جدی است: هرگونه اقامت بیش از مدت مجاز در سفرهای قبلی، از این پس به شکل دیجیتال و دائمی ثبت می‌شود و در بررسی درخواست‌های بعدی مورد استناد قرار می‌گیرد. برای متقاضی ایرانی که پیش‌تر با نرخ رد بالاتر از میانگین جهانی مواجه بوده، این یعنی حاشیه خطای کمتر.

راهکار چیست؟

در کوتاه‌مدت، افزایش ظرفیت کنسولی خارج از اختیار متقاضی و حتی خارج از اختیار بازار داخلی است. آنچه قابل مدیریت است، سه چیز است:

• اقدام زودهنگام. با توجه به وضعیت فعلی، فاصله چهار تا شش ماه میان شروع فرآیند و تاریخ سفر یک بازه واقع‌بینانه است، نه احتیاط بیش از حد.
• کامل بودن پرونده در نوبت اول. با نرخ رد ۲۶ درصدی و هزینه غیرقابل استرداد، نقص مدارک عملاً معادل از دست دادن هم هزینه و هم نوبت است.
• راستی‌آزمایی مجوز واسط. هر شرکتی که خدمات اخذ وقت سفارت ارائه می‌دهد باید دارای مجوز رسمی بند «ب» از وزارت میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی باشد. متقاضیان می‌توانند شماره مجوز اعلام‌شده را پیش از هر پرداختی استعلام کنند.

در همین چارچوب، برخی کارگزاری‌های دارای مجوز رسمی کوشیده‌اند با انتشار عمومی و رایگان اطلاعات فرآیند، شامل مدارک مورد نیاز، هزینه‌های رسمی و وضعیت روز هر سفارت، بخشی از عدم تقارن اطلاعاتی موجود در این بازار را کاهش دهند. مجموعه پارت ویزا ، که زیر مجوز دفتر خدمات مسافرتی ظفر سفر ایرانیان فعالیت می‌کند، از جمله سامانه‌هایی است که وضعیت به‌روز سفارت‌های مختلف را به‌صورت عمومی منتشر می‌کند.

در نهایت، آنچه امروز به‌عنوان «طولانی شدن زمان انتظار» تجربه می‌شود، نتیجه یک عامل واحد نیست؛ برآیند کاهش ظرفیت کنسولی، برون‌سپاری فرآیند و رشد تقاضاست. تا زمانی که این سه متغیر تغییر نکنند، تنها اهرم در اختیار متقاضی، آمادگی زودتر و پرونده دقیق‌تر است.