به گزارش خبرنگار مهر،هنر تلاوت قرآن کریم در سرزمین مصر، فراتر از یک سنت مذهبی، تجلیگاه پیوند میان معنویت وحیانی و نبوغ موسیقایی است که نسل به نسل میان قاریان بزرگ جابهجا شده است. در پهنه این تاریخ درخشان و پرفراز و نشیب، هر از گاهی ستارگانی در آسمان تلاوت طلوع میکنند که نه تنها حافظان امین سنتهای پیشین هستند، بلکه با دمیدن روحی تازه در کالبد نغمات، کلیددار مکاتب نوین قرائت در جهان اسلام میشوند.
استاد شیخ سید متولی عبدالعال بیگمان یکی از برجستهترین، منحصربهفردترین و تأثیرگذارترین چهرههای نسل چهارم قاریان پس از عصر رادیوی مصر است. او با تکیه بر صوتی حزین، مقتدر، عمیق و برخوردار از مساحت صوتی شگفتانگیز، توانست سبکی مستقل و دیریاب را پایهگذاری کند که مرزهای جغرافیایی را درنوردید و قلب میلیونها متمسک به قرآن را در سراسر عالم، از قلب قاهره تا دوردستهای شرق آسیا و شهرهای مختلف ایران اسلامی تسخیر کرد. بررسی کارنامه این استاد فقید، سفری است به اعماق اصالت تلاوت بدوی ریف مصر و واکاوی خلاقیتهای لحنی که توانست مکتبی نو پدید آورد.
سرگذشت سید متولی عبدالعال از همان آغاز با نذر، نیاز و پیوندی قدسی گره خورده بود. او در ۲۶ آوریل سال ۱۹۴۷ میلادی در روستای «الفدادنه» از توابع شهرستان «فاقوس» در استان «الشرقیه» مصر، در میان خانوادهای کشاورز، متدین و پایبند به اصول عرفانی و دینی چشم به جهان گشود.
زادگاه او، شرقیه، همواره مهد پرورش نوابغ بزرگ تلاوت بوده است. پیش از تولد او، پدرش «متولی» که صاحب چهار فرزند دختر بود، همواره خاضعانه به درگاه الهی دست دعا برمیداشت و از خداوند متعال تقاضای فرزندی پسر میکرد که نه تنها پناه و یاور خانواده پس از مرگ او باشد، بلکه وقف راه حق، گسترش دین اسلام و ترویج معارف قرآنی شده و در زمره عالمان و خادمان کتاب الهی قرار گیرد.
با اجابت این دعای صادقانه، سید متولی پای به عرصه وجود گذاشت و از همان اوان کودکی، پدر با چشمی نگران و دلی امیدوار، نشانههای نبوغ را در سیمای فرزندش جستجو میکرد. شیخ سید متولی از سنین بسیار کم برای آموزش و حفظ به مکتبخانه (کتاب) روستا فرستاده شد. او در مکتب با چنان شوق و سرعتی مسیر یادگیری را پیمود که در آغاز راه با وجود سن اندک، سه جزء از قرآن را حفظ نمود و شگفتی استادان خود را برانگیخت.
استعداد بینظیر، حافظه قوی و صوت جذابی که در گلویش نهفته بود، مسیر او را هموارتر کرد تا اینکه توانست در ۱۲ سالگی کل قرآن کریم را به طور کامل حفظ کند و تحت هدایت معلمان محلی، اصول اولیه تجوید و ترتیل را فراگیرد.
گذار از تقلید تا ابداع سبک مستقل در آستانه نوجوانی
سنت رایج در میان تمام قاریان بزرگ تاریخ مصر، آغاز کار تلاوت با تقلید از قلههای مستحکم قرائت است. سید متولی عبدالعال نیز همانند سایر همنسلان خود، دوران نوجوانی را با گوش سپردن به نوارهای تلاوت استوانههای تلاوت مصر سپری کرد. او در ابتدا به شدت تحت تأثیر تلاوتهای ملکوتی و منعطف استاد عبدالباسط عبدالصمد و نغمات فنی، هوشمندانه و حاکمانه استاد مصطفی اسماعیل قرار داشت.
او با تکرار فرازهای این اساتید بزرگ، انعطاف حنجره و تسلط بر پردههای مختلف صوتی را تمرین میکرد. با این حال، تفاوت بنیادین سید متولی با بسیاری از مقلدان دیگر این بود که او هرگز در سایه این بزرگان توقف نکرد. هوش موسیقایی فوقالعاده و درک عمیق او از مفاهیم آیات به او نهیب میزد که باید صدای خود را فریاد بزند. بدین ترتیب، او در سن ۱۳ سالگی توانست گام بزرگی بردارد و سبکی کاملاً انحصاری، نوین و مستقل در تلاوت ابداع کند.
این ابداع سبک در چنین سن کمی در تاریخ قاریان جهان اسلام یک استثنا و معجزه هنری به شمار میرود. سبک او مبتنی بر ترکیبی از حزن اصیل شرقی، تحریرهای ریز و پیاپی، و پرشهای ناگهانی صوتی از پردههای بم به اوج بود که تا پیش از آن در اجرای هیچ قاری دیگری شنیده نشده بود. او در سالهای ۱۹۶۱ و ۱۹۶۲ میلادی، یعنی در سنین ۱۴ و ۱۵ سالگی، رسماً تلاوت در محافل کوچک و مجالس محلی زادگاهش را آغاز کرد. در آغاز کار، دستمزد او برای تلاوت در یک محفل از یک پوند مصری فراتر نمیرفت؛ اما جاذبه سحرانگیز صوت او و سبک جدیدی که ارایه میداد، به سرعت نام او را در سراسر استان الشرقیه و استانهای همجوار بر سر زبانها انداخت.
مهندسی تلاوت و ویژگیهای فنی و لحنی حنجره طلایی شرقیه
تحلیل فنی کارنامه سید متولی عبدالعال، گویای آن است که تلاوتهای او از ساختار هندسی بسیار دقیق و هوشمندانهای مأخوذ از مکتب سنتی ریف بهره میبرد. صدای او دارای مساحت و حجم بسیار بالایی بود و طنین خاصی داشت که اصطلاحاً به آن «صوت رخیم و باهیمنه» میگویند؛ صوتی عمیق که در پردههای بم بسیار آرامشبخش و سنگین، و در پردههای اوج، برانگیزاننده و تکاندهنده بود. یکی از شاخصترین ویژگیهای لحنی استاد، استفاده بینظیر او از «مقام سهگاه» بود.
او فرازهای درخشانی را در این مقام به تصویر کشیده که به عنوان الگوهای آموزشی در مجامع قرآنی تدریس میشود؛ حزنی که او در سهگاه پیاده میکرد، نه یک حزن ذلتبار، بلکه حزنی حماسی، مقتدر و هشداردهنده بود که شنونده را به عمق معنای آیات انذار سوق میداد. علاوه بر آن، تسلط بینظیر او بر مقامهای «نهاوند»، «بیات» و «رست» و جابهجاییهای روان، بدون تکلف و سریع میان این مقامات، تلاوت او را از هرگونه یکنواختی مصون میداشت.
او به جای استفاده از ملودیهای پیچیده دنیای موسیقی، بر روی تحریرهای متوالی و تکیههای کلامی متمرکز میشد؛ روشی که در عین سادگی ظاهری، به دلیل نیاز به نفس طولانی و قدرت بالای تارهای صوتی، تقلید را برای سایر قاریان بسیار دشوار میساخت. او هر آیه را با توجه به بار معنایی آن مهندسی میکرد؛ به طوری که اگر آیهای درباره رحمت بود، صوتی ملایم و نویدبخش، و اگر درباره عذاب یا عظمت الهی بود، صوتی کوبنده و پرصلابت از حنجره او صادر میشد.
اگرچه سید متولی عبدالعال در میان مردم منطقه خود محبوبیتی چشمگیر داشت، اما ورود او به عرصه شهرت فراگیر و بینالمللی، با یک نقطه عطف تاریخی همراه بود. در اواخر دهه ۱۹۷۰ و اوایل دهه ۱۹۸۰ میلادی، ضبط و توزیع نوار کاست در مصر به اوج خود رسیده بود.
در این میان، شرکت معروف پخش استودیویی «صوت الشرقیه» متوجه نبوغ بیبدیل این قاری جوان شد و اقدام به ضبط تلاوتهای استودیویی و مجلسی او کرد. شاهکار ماندگار او که نامش را در تاریخ جاودانه ساخت، تلاوت بینظیر و اعجابآور «سوره مبارکه یوسف(ع)» به همراه سورههای کوتاه بود. این تلاوت که سرشار از ریزهکاریهای لحنی، فرود و فرازهای دراماتیک و هماهنگ با داستان پردازی بیپایان سوره یوسف بود، تکانی بزرگ در بازار محصولات قرآنی جهان اسلام ایجاد کرد.
نوار کاست تلاوت سوره یوسف با صدای سید متولی عبدالعال به فروش گسترده و میلیونی دست یافت، به طوری که در اواسط دهه ۱۹۹۰ میلادی، این صوت ملکوتی از تمام خانهها، مغازهها، مساجد و حتی وسایل حمل و نقل عمومی در شهرهای مختلف مصر و دیگر کشورهای عربی به گوش میرسید. این تلاوت، او را به عنوان یکی از محبوبترین و پرمخاطبترین قاریان جهان اسلام تثبیت کرد و دعوتی گسترده از سوی کشورهای مختلف برای سفر و اجرای محافل قرآنی به سوی او روانه ساخت.
با تثبیت جایگاه بینالمللی، استاد سید متولی عبدالعال به عنوان یکی از برجستهترین سفیران قرآنی کشور مصر، سفرهای متعددی را به کشورهای مختلف عربی، اسلامی، آفریقایی و آسیایی آغاز کرد. او در طول سالهای متمادی در ماه مبارک رمضان و دیگر مناسبتهای دینی، به دعوت دولتها و نهادهای قرآنی به کشورهایی چون اردن، کشورهای حوزه خلیج فارس، جنوب شرق آسیا و آفریقا سفر کرد تا در بزرگترین و مشهورترین مساجد جهان به تلاوت قرآن بپردازد.
اما در این میان، پیوند عاطفی و هنری او با جمهوری اسلامی ایران، فصلی زرین و متمایز در کارنامه قرآنی او محسوب میشود. استاد متولی عبدالعال چندین بار به ایران سفر کرد و در شهرهای مختلف به اجرای برنامه پرداخت. محافلی که او به همراه دیگر قاری بزرگ همنسل خود، استاد راغب مصطفی غلوش در ایران اجرا کرد، جزو باشکوهترین، پرجمعیتترین و تکرارنشدنیترین محافل قرآنی در تاریخ کشورمان به شمار میرود.
استقبال بینظیر جوانان ایرانی از سبک او، شگفتی استاد را برانگیخته بود. او در یکی از گفتگوهای اختصاصی خود با رسانههای ایرانی اظهار داشته بود: «قاریان ایرانی صداهای بسیار بسیار خوب، قوی و مستعدی دارند و باید زمینههای پرورش و شکوفایی این استعدادها بیش از پیش فراهم شود.» حضور او در ایران نه تنها مایه ابتهاج معنوی جامعه قرآنی شد، بلکه تأثیر شگرفی بر قاریان نسل جوان ایران گذاشت، به گونهای که امروزه نیز سبک تلاوت او یکی از سبکهای پرطرفدار در میان قاریان کشورمان است.
زندگی سراسر نور و زمزمه قرآنی استاد سید متولی عبدالعال، سرانجامی به غایت زیبا، نمادین و حسرتبرانگیز داشت؛ پایانی که گویی پاداش یک عمر خدمت خالصانه به کتاب الهی و اجابت عینی دعای پدری بود که فرزندش را برای مسیر دین گسیل داشته بود.
در شانزدهم جولای سال ۲۰۱۵ میلادی، مصادف با ۲۵ تیرماه سال ۱۳۹۴ هجری شمسی و در بیست و نهمین روز از ماه مبارک رمضان (در برخی منابع ۲۷ رمضان)، استاد در سن ۶۸ سالگی در زادگاهش حضور داشت. به گفته فرزندش، او در این روزهای پایانی ماه خدا، روح و جسمش بیش از پیش با کلام حق عجین شده بود. استاد متولی عبدالعال برای شرکت در مراسم تشییع و عزاداری یکی از جوانان ناکام روستای الفدادنه دعوت شد.
او در آن محفل حزنانگیز، پس از اقامه نماز عشاء، پشت تریبون قرار گرفت و با صدایی که از همیشه خاشعانهتر، عمیقتر و لرزانتر بود، آیاتی از سوره مبارکه لقمان و آیات ابتدایی سوره مبارکه سجده را تلاوت کرد؛ تلاوتی که حاضران را به شدت دگرگون ساخت و فضایی سرشار از معنویت و وداع ایجاد نمود. تنها دقایقی پس از پایان این تلاوت خاشعانه و پرشور، در حالی که هنوز طنین کلام وحی در فضای روستا جاری بود، قلب این قاری بزرگ از تپش ایستاد و او جان به جانآفرین تسلیم کرد تا تلاوت سوره سجده، آخرین برگ از کارنامه درخشان دنیوی او و مدخل ورودش به روضه رضوان الهی باشد.
پیکر پاک او روز بعد با حضور انبوه و پرشور شاگردان، شیفتگان و مردم قدرشناس مصر در زادگاهش تشییع و به خاک سپرده شد. کارنامه سید متولی عبدالعال، کارنامه مردی است که با تکیه بر اصالت خاک ریف، ابداع مقتدرانه لحن و حنجرهای وقفشده برای وحی، سبکی را به یادگار گذاشت که هرگز غبار فراموشی بر آن نخواهد نشست و نام او همواره در تارک تاریخ تلاوت جهان اسلام خواهد درخشید.